İş Hukuku ve İşçi Hakları

I. İŞ SÖZLEŞMESİ VE ÇALIŞMA KOŞULLARI

İş sözleşmesi; bir tarafın (işçi) bağımlı olarak iş görmeyi, diğer tarafın (işveren) ise ücret ödemeyi üstlendiği sözleşmedir.

• Eşit Davranma İlkesi (İş K. m. 5): İş ilişkisinde dil, ırk, renk, cinsiyet, engellilik, siyasal düşünce, felsefi inanç, din ve mezhep gibi sebeplere dayalı ayrım yapılamaz. İşveren, esaslı sebepler olmadıkça tam süreli çalışan işçi karşısında kısmi süreli çalışan işçiye veya belirsiz süreli çalışan işçi karşısında belirli süreli çalışan işçiye farklı işlem yapamaz.

• Haftalık Çalışma Süresi (İş K. m. 63): Çalışma süresi haftada en çok 45 saattir. Aksi kararlaştırılmamışsa bu süre, işyerlerinde haftanın çalışılan günlerine eşit ölçüde bölünerek uygulanır. Günlük çalışma süresi her ne olursa olsun 11 saati aşamaz. Yer altı maden işlerinde çalışan işçilerin çalışma süresi ise günde en çok 7,5; haftada en çok 37,5 saattir.

• Ücretin Ödenmesi ve Saklı Kısmı (İş K. m. 32 & m. 35): Ücret en geç ayda bir ödenir. Gününü takip eden 20 gün içinde mücbir bir neden olmaksızın ücreti ödenmeyen işçi, iş görme borcunu yerine getirmekten kaçınabilir. Ayrıca işçilerin aylık ücretlerinin en fazla 1/4'ü (dörtte biri) haczedilebilir.

Örnek: Bir fabrikada aynı pozisyonda ve aynı kıdemde çalışan erkek işçiye 40.000 TL, kadın işçiye ise yalnızca cinsiyeti sebebiyle 32.000 TL ücret ödenmesi eşit davranma ilkesine aykırıdır. Kadın işçi, ayrımcılık tazminatı ve eksik ödenen ücret farklarını talep edebilir.

II. KIDEM TAZMİNATI: ŞARTLARI, HESAPLANMASI VE ZAMANAŞIMI

Kıdem tazminatı; en az 1 yıl çalışmış olan işçinin iş sözleşmesinin kanunda belirtilen hallerde sona ermesi durumunda, çalıştığı her tam yıl için 30 günlük brüt giydirilmiş ücreti tutarında ödenen tazminattır.

1. Kıdem Tazminatına Hak Kazanma Şartları:

1. Aynı işverene bağlı işyerlerinde en az 1 yıl (365 gün) çalışmış olmak.

2. İş sözleşmesinin kıdem tazminatına imkan verecek şekilde sona ermesi:

   • İşveren tarafından haklı bir sebep olmaksızın işten çıkarılma,
   • İşçi tarafından haklı nedenle derhal fesih yapılması (ücretin ödenmemesi, mobbing, sağlık sebepleri vb.),
   • Muvazzaf askerlik hizmeti nedeniyle işten ayrılma,
   • Emeklilik veya yaşlılık aylığı almak amacıyla ayrılma,
   • Kadın işçinin evlendiği tarihten itibaren 1 yıl içinde kendi isteğiyle sözleşmeyi feshetmesi,
   • İşçinin ölümü (tazminat kanuni mirasçılarına ödenir).

2. Kıdem Tazminatında Zamanaşımı (İş K. Ek m. 3):

İş sözleşmesinden kaynaklanan kıdem tazminatı alacaklarında zamanaşımı süresi iş sözleşmesinin sona erdiği tarihten itibaren 5 yıldır.

Örnek: 4 yıldır aynı işyerinde çalışan kadın işçi (A), evlendikten 5 ay sonra evlilik belgesini ekleyerek işverene yazılı fesih ihbarında bulunmuş ve işten ayrılmıştır. (A), 1 yıllık yasal süre geçmeden evlilik nedeniyle ayrıldığı için 4 yıllık kıdem tazminatının tamamına hak kazanır.

III. İHBAR TAZMİNATI VE İHBAR SÜRELERİ

Belirsiz süreli iş sözleşmesini feshetmek isteyen taraf, durumu diğer tarafa kanunda belirtilen bildirim (ihbar) sürelerine uygun olarak yazılı bildirmek zorundadır. Bildirim şartına uymayan taraf, bildirim süresine ilişkin ücret tutarında İhbar Tazminatı öder.

Kanuni İhbar (Bildirim) Süreleri (İş K. m. 17):

• 6 aydan az süren çalışmalar için: 2 hafta

• 6 aydan 1,5 yıla kadar süren çalışmalar için: 4 hafta

• 1,5 yıldan 3 yıla kadar süren çalışmalar için: 6 hafta

• 3 yıldan fazla süren çalışmalar için: 8 hafta

Yeni İş Arama İzni (İş K. m. 27):

İhbar süresi içinde işveren, işçiye yeni bir iş bulması için iş saatleri içinde ve ücret kesintisi yapmadan günde en az 2 saat yeni iş arama izni vermek zorundadır. İşçi isterse bu izinleri birleştirerek toplu olarak da kullanabilir.

Örnek: 5 yıldır bir şirkette çalışan işçi (B), işveren tarafından herhangi bir ihbar süresi tanınmaksızın "bugün son günün" denilerek işten çıkarılmıştır. İşveren, (B)'ye 8 haftalık (56 günlük) giydirilmiş brüt ücreti tutarında ihbar tazminatını ödemek zorundadır.

IV. FAZLA ÇALIŞMA (FAZLA MESAİ) VE TATİL ÜCRETLERİ

• Fazla Çalışma Ücreti (İş K. m. 41): Kanuna göre haftalık 45 saati aşan çalışmalar fazla çalışmadır. Her bir saat fazla çalışma için verilecek ücret, normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının %50 yükseltilmesi (%150 oranında) suretiyle ödenir.

• Serbest Zaman Hakkı: İşçi isterse zamlı ücret yerine, fazla çalıştığı her saat karşılığında 1 saat 30 dakikayı serbest zaman (izin) olarak 6 ay içinde kullanabilir.

• Hafta Tatili Ücreti (İş K. m. 46): Yedi günlük bir zaman dilimi içinde kesintisiz en az 24 saat dinlenme (hafta tatili) verilmesi zorunludur. Hafta tatilinde çalıştırılan işçiye, çalışmaksızın hak ettiği 1 günlük ücretine ek olarak çalıştığı günün ücreti de zamlı olarak ödenir.

• Ulusal Bayram ve Genel Tatil (UBGT) Ücreti (İş K. m. 47): Resmi tatillerde (1 Mayıs, 29 Ekim, Dini Bayramlar vb.) çalışmayan işçiye o günün ücreti tam ödenir; tatil yapmayıp çalışırsa ayrıca çalıştığı her gün için 1 günlük ilave ücret ödenir.

Örnek: Haftalık 45 saat çalışan bir işçi, o hafta toplam 53 saat çalıştırılmıştır. İşçinin 8 saatlik fazla mesai ücreti, saatlik normal ücretinin bürütü üzerinden %50 zamlı olarak hesaplanıp maaşına yansıtılmalıdır.

V. YILLIK ÜCRETLİ İZİN HAKKI VE SÜRELERİ

İşyerinde işe başladığı günden itibaren, deneme süresi de dahil olmak üzere en az 1 yıl çalışmış olan işçilere yıllık ücretli izin verilir; bu haktan vazgeçilemez.

Hizmet Süresine Göre Yıllık İzin Süreleri (İş K. m. 53):

• 1 yıldan 5 yıla kadar (5 yıl dahil) olanlara: En az 14 gün

• 5 yıldan fazla 15 yıldan az olanlara: En az 20 gün

• 15 yıl (dahil) ve daha fazla olanlara: En az 26 gün

• Özel Yaş Güvencesi: 18 ve daha küçük yaştaki işçiler ile 50 ve daha yukarı yaştaki işçilere verilecek yıllık izin süresi 20 günden az olamaz. Yer altı maden işlerinde çalışanların izin süreleri ise dörder gün artırılarak uygulanır.

Mazeret İzinleri (İş K. Ek m. 2):

İşçiye; evlenmesi veya evlat edinmesi ya da ana veya babasının, eşinin, kardeşinin, çocuğunun ölümü halinde 3 gün, eşinin doğum yapması halinde ise 10 gün ücretli izin verilir. Ayrıca en az %70 oranında engelli çocuğu olan ebeveyne yılda 10 güne kadar ücretli izin tanınır.

Örnek: 52 yaşında olan ve bir işyerinde 2 yıldır çalışan bir işçi, hizmet süresi 1-5 yıl arasında olduğu için normalde 14 gün izne tabi gibi görünse de; kanunen 50 yaşını doldurduğu için yıllık izin süresi 20 günden az belirlenemez.

VI. İŞE İADE DAVASI VE ZORUNLU ARABULUCULUK SÜRECİ

İşe iade davası, işveren tarafından geçerli bir neden gösterilmeden veya yasal usullere uyulmadan işten çıkarılan bir işçinin, işine geri dönmek amacıyla açtığı bir iş hukuku davasıdır.

İş güvencesi kapsamında haksız ve geçersiz sebeple işten çıkarılan işçilerin işe iadesini sağlayan hukuki mekanizmadır.

1. İş Güvencesinden Yararlanma Şartları (İş K. m. 18):

• İşyerinde 30 veya daha fazla işçi çalışıyor olması,
• İşçinin o işyerinde en az 6 aylık kıdeminin bulunması,
• İş sözleşmesinin belirsiz süreli olması,
• İşçinin işveren vekili (genel müdür vb.) konumunda olmaması.

2. Dava Şartı Olarak Arabuluculuk ve Dava Süresi (7036 s.K. m. 3 & İş K. m. 20):

İş sözleşmesi feshedilen işçi, fesih bildiriminin tebliğ tarihinden itibaren 1 ay içinde işe iade talebiyle arabulucuya başvurmak zorundadır. Arabuluculuk faaliyeti sonunda anlaşmaya varılamaması halinde, son tutanağın düzenlendiği tarihten itibaren 2 hafta içinde İş Mahkemesinde dava açılabilir.

3. İşe İade Davasının Sonuçları (İş K. m. 21):

Mahkeme feshin geçersizliğine karar verirse;

• İşveren işçiyi başvurusu üzerine 1 ay içinde işe başlatmak zorundadır.
• İşe başlatmazsa işçiye en az 4 aylık, en çok 8 aylık ücreti tutarında işe başlatmama tazminatı öder.
• Ayrıca kararın kesinleşmesine kadar çalıştırılmadığı süre için işçiye en çok 4 aya kadar doğmuş bulunan ücret ve diğer hakları (boşta geçen süre ücreti) ödenir.

Örnek: 40 çalışanı olan bir şirkette 2 yıldır çalışan işçi, performans yetersizliği gerekçe gösterilerek savunması dahi alınmadan işten çıkarılmıştır. İşçi, fesihten itibaren 20. günde arabuluculuğa başvurmuş; anlaşma sağlanamayınca 2 hafta içinde açtığı işe iade davasını kazanmıştır. İşveren işçiyi işe başlatmazsa mahkemenin hükmettiği 5 aylık işe başlatmama tazminatı ve 4 aylık boşta geçen süre ücretini ödemekle yükümlü olur.

VII. İŞ SÖZLEŞMESİNİN HAKLI NEDENLE DERHAL FESHİ

Sözleşmeyi fesheden tarafın bildirim sürelerini beklemeksizin sözleşmeyi derhal sona erdirme hakkıdır.

A) İşçi Açısından Haklı Fesih Nedenleri (İş K. m. 24):

• Sağlık Sebepleri: İşin niteliğinin işçinin sağlığı veya yaşayışı için tehlikeli olması.

• Ahlak ve İyiniyet Kurallarına Aykırılıklar:

  • İşverenin işçiye veya aile üyelerine hakaret etmesi, tacizde bulunması veya gözdağı vermesi,
  • İşverenin işçinin ücretini kanun veya sözleşme şartlarına uygun olarak hesap etmemesi veya ödememesi,
  • Çalışma şartlarının uygulanmaması.

• Zorlayıcı Sebepler: İşyerinde 1 haftadan fazla süre ile işin durmasını gerektirecek zorlayıcı sebeplerin ortaya çıkması.

Not: İşçi ücreti (veya fazla mesai, SGK primlerinin eksik yatırılması vb.) ödenmediği için sözleşmeyi haklı nedenle feshederse, kıdem tazminatını alarak işten ayrılabilir.

B) İşveren Açısından Haklı Fesih Nedenleri (İş K. m. 25):

• İşçinin kendi kastından veya içkiye düşkünlüğünden doğacak devamsızlığın ardı ardına 3 iş günü veya bir ayda 5 iş gününden fazla sürmesi.
• İşçinin işverene, aile üyelerine veya başka bir işçiye sataşması, hırsızlık yapması, işverenin güvenini kötüye kullanması veya meslek sırlarını ortaya atması.
• İşçinin izin almaksızın veya haklı bir sebebe dayanmaksızın ardı ardına 2 iş günü veya bir ay içinde iki defa herhangi bir tatil gününden sonraki iş günü ya da bir ayda 3 iş günü işine devam etmemesi.

Önemli Uyarı: İş hukuku mevzuatı; arabuluculuk başvuru süreleri (1 ay), dava açma süreleri (2 hafta), hak düşürücü süreler ve zamanaşımı süreleri (5 yıl) gibi çok sıkı teknik usul kurallarına ve süre sınırlarına tabidir. Haklı olduğunuz bir uyuşmazlıkta dahi arabuluculuk başvurusunun kaçırılması, eksik tazminat kalemi istenmesi veya feshin usulüne uygun yapılmaması gibi hatalar sebebiyle telafisi imkansız hak ve maddi kayıplara uğrayabilirsiniz.

Haklarınızı eksiksiz korumak, yasal süreleri kaçırmamak ve iş mahkemelerindeki arabuluculuk ve dava süreçlerini güvenle yürütmek adına hukuki süreçlerinizi mutlaka uzman bir avukatın profesyonel desteği ve rehberliği altında takip etmeniz hayati önem taşımaktadır.

Yazar: Avukat Berat YILDIRIM